1804
Ane Endepandans
Endepandans deklare premye janvye.
KI PEYI NOU VLE!
1804 & What?
What Have We Done Since our Independence?
Endepandans 1804 la te pwomèt plis pase yon drapo: li te pwomèt diyite, souverènte ak yon lavi kote pèp la ta deside avni li.
Dènye aktyalizasyon:
Dat ak enfòmasyon istorik yo site sous ki nan lis la. Entèpretasyon ak opinyon yo make kòm analiz.
Figures and Milestones
150 milyon fran
Endamnite Lafrans te mande an 1825
Montan inisyal la te redui pita.
1915–1934
Dire okipasyon Etazini
Diznèf ane ant kòmansman ak retrè.
1987
Konstitisyon demokratik
Tèks la te amande pita; sous la prezante vèsyon konsolide a.
1982
Pak Nasyonal Istorik nan UNESCO
Sit la gen Sitadel, Sans-Souci ak Ramiers.
2021
Soup joumou nan patrimwàn imateryèl
UNESCO enskri konesans ak pratik soup la.
2
Lang ofisyèl nan Konstitisyon an
Kreyòl ak franse.
The Promise of 1804
Endepandans 1804 la te pwomèt plis pase yon drapo: li te pwomèt diyite, souverènte ak yon lavi kote pèp la ta deside avni li.
Revolisyon Ayisyen an kraze sistèm esklavaj kolonyal la epi kreye premye repiblik nwa endepandan nan epòk modèn nan.
Pwomès la te genyen egalite devan lalwa, pwoteksyon tè a, ak dwa pou jenerasyon kap vini yo viv lib.
Men libète politik pa t otomatikman pote enstitisyon solid, jistis sosyal oswa pwosperite pataje.
Chak jenerasyon resevwa menm kestyon an: kijan pou fè souverènte tounen sèvis piblik, sekirite ak opòtinite pou tout moun?
Espwa
Yon peyi lib, jis, edike ak pwospè.
Responsablite
Pwoteje diyite moun, byen piblik ak règ demokratik yo.
Defi
Simonte divizyon, feblès enstitisyonèl ak presyon entènasyonal.
Citadelle Laferrière: National History Park (UNESCO). Image: Wikimedia Commons.
What We Have Accomplished
Malgre kriz repete, Ayiti pote reyalizasyon istorik, kiltirèl ak sosyal ki depase fwontyè li.
Endepandans ak abolisyon
An 1804, ansyen esklav yo te fonde yon eta endepandan apre yo te bat lame kolonyal la.
Toujou egzisteSouverènte nasyonal ak memwa revolisyon an rete fondasyon idantite peyi a.
EnfliyansViktwa a te bay mouvman anti-esklavajis ak pèp kolonize yo yon egzanp istorik.
Yon senbòl mondyal emansipasyon
Egzistans Ayiti te kontredi lide rasis ki te sèvi pou jistifye esklavaj ak dominasyon kolonyal.
Toujou egzisteRevolisyon an kontinye etidye nan istwa Atlantik, dyaspora afriken ak mouvman liberasyon.
EnfliyansLi elaji imajinasyon politik sou libète, sitwayènte ak dwa moun.
[1] Encyclopaedia Britannica: Haitian Revolution · [2] Library of Congress: Haiti
Sitadel, Sans-Souci ak Ramiers
Konplèks sa yo, bati nan kòmansman 19yèm syèk la, temwaye volonte pou defann nouvo nasyon an.
Toujou egzistePak Nasyonal Istorik la konsève kòm patrimwàn mondyal UNESCO.
EnfliyansLi se yon senbòl achitekti, rezistans ak fyète Karayib la.
Solidarite ak endepandans Amerik Latin
Ayiti te bay Simón Bolívar refij ak sipò, avèk demann pou aboli esklavaj kote mouvman li a ta reyisi.
Toujou egzisteEpizòd la rete nan memwa diplomatik Ayiti ak Amerik Latin.
EnfliyansLi montre yon diplomasi ki te konekte souverènte ak emansipasyon.
[1] Wikipedia: History of Haiti · [2] Library of Congress: Haiti
Kreyòl kòm lang nasyonal
Konstitisyon 1987 la rekonèt kreyòl ak franse kòm lang ofisyèl, epi li deklare kreyòl se lang ki simante tout Ayisyen.
Toujou egzisteKreyòl sèvi chak jou nan medya, lekòl, literati ak lavi piblik.
EnfliyansLi ankouraje alfabetizasyon, patisipasyon ak rechèch sou lang kreyòl yo.
Yon literati ki pale ak lemonn
Otè ayisyen yo devlope yon tradisyon rich an kreyòl ak franse sou memwa, migrasyon, pouvwa ak lavi chak jou.
Toujou egzisteLiv, pwezi, teyat ak tradisyon oral kontinye grandi ann Ayiti ak nan dyaspora a.
EnfliyansLiterati ayisyen an se yon pati enpòtan nan literati Karayib ak frankofòn.
Penti ak atizay vizyèl
Atis ayisyen yo kreye lang vizyèl rekonèt pou koulè, listwa, espirityalite ak obsèvasyon sosyal.
Toujou egzisteAtelye, galri, mize ak atis endepandan kontinye tradisyon an.
EnfliyansAtizay ayisyen prezan nan koleksyon ak ekspozisyon entènasyonal.
Konpa ak eritaj mizikal
Konpa ak lòt tradisyon melanje rit Afriken, Karayib ak enfliyans modèn nan yon son ayisyen diferan.
Toujou egzisteMizik la viv nan fèt, radyo, sèn dijital ak kominote dyaspora yo.
EnfliyansKonpa enfliyanse mizik dans nan Karayib la epi UNESCO enskri li sou lis patrimwàn imateryèl an 2025.
Soup joumou kòm patrimwàn
Soup joumou konekte manje, memwa liberasyon ak selebrasyon premye janvye.
Toujou egzisteFanmi ann Ayiti ak nan dyaspora a kontinye prepare li.
EnfliyansUNESCO te enskri tradisyon an sou lis patrimwàn kiltirèl imateryèl an 2021.
Konesans agrikòl ak mache lokal
Peyizan yo soutni peyi a pandan plizyè jenerasyon atravè konesans sou tè, grenn, rekòt ak komès lokal.
Toujou egzisteAgrikilti familyal ak mache yo toujou esansyèl pou manje ak revni.
EnfliyansKonesans sa yo ka sèvi agroekoloji, rezilyans klimatik ak sekirite alimantè.
Lekòl, inivèsite ak fòmasyon sitwayen
Pwofesè, lekòl kominotè, inivèsite ak òganizasyon yo fòme jenerasyon malgre mank resous ak kriz.
Toujou egzisteRezo piblik, prive, relijye ak kominotè yo kontinye sèvi elèv yo.
EnfliyansPwofesyonèl ki fòme ann Ayiti kontribye lakay ak aletranje.
Swen ak solidarite kominotè
Pwofesyonèl lasante ak òganizasyon kominotè yo kontinye bay swen pandan epidemi, tranblemanntè ak ensekirite.
Toujou egzisteKlinik, lopital ak ajan sante kominotè rete poto mitan sistèm nan.
EnfliyansEksperyans yo montre valè rezo lokal ak patenarya ki rann kont.
Konstitisyon 1987 ak dwa demokratik
Konstitisyon an tabli dwa fondamantal, separasyon pouvwa ak prensip patisipasyon demokratik.
Toujou egzisteLi rete yon referans legal ak sivik, menm lè aplikasyon li pa konplè.
EnfliyansLi bay sitwayen ak òganizasyon yo yon baz pou mande responsablite.
Where We Have Failed
Rekonèt echèk yo pa vle di meprize pèp la; sa ede idantifye sistèm ak desizyon ki dwe chanje.
Enstabilite politik
KòzKonpetisyon pou pouvwa, koudeta, kriz konstitisyonèl ak entèvansyon etranje.
KonsekansPolitik piblik koupe, envestisman bese, epi konfyans febli.
Koripsyon ak enpinite
KòzKontwòl fèb, finans piblik ki pa transparan ak jistis ki manke kapasite.
KonsekansResous piblik pèdi, sèvis yo degrade, epi sitwayen yo pèdi konfyans.
Enstitisyon ki twò fèb
KòzPolitizasyon, mank finansman, woulman pèsonèl ak santralizasyon.
KonsekansLalwa ak sèvis yo aplike yon fason inegal.
Move gouvènans
KòzPlanifikasyon kout tèm, patisipasyon limite ak absans swivi.
KonsekansPwogram yo chanje san rezilta dirab ni evalyasyon piblik.
Inegalite sosyal ak teritoryal
KòzKonsantrasyon opòtinite, tè, sèvis ak kapital nan kèk zòn ak gwoup.
KonsekansMilyon moun rete lwen travay desan ak sèvis debaz.
Ensekirite ak vyolans ame
KòzTrafik zam, ekonomi ilegal, feblès lapolis ak jistis, ak kriz politik.
KonsekansLanmò, deplasman, lekòl ak biznis fèmen, epi dwa moun vyole.
Enfrastrikti ensifizan
KòzEnvestisman ki pa kontinyèl, antretyen fèb, risk natirèl ak kwasans san plan.
KonsekansWout, dlo, sanitasyon, transpò ak koneksyon rete limite.
Aksè inegal ak edikasyon ak lasante
KòzPovrete, distans, frè, mank pwofesyonèl ak dezòd sekirite.
KonsekansTimoun pèdi aprantisaj epi fanmi yo pote chay maladi ki te ka evite.
Degradasyon anviwònman
KòzDebwazman, ewozyon, jesyon fatra fèb ak presyon ekonomik sou tè a.
KonsekansRisk inondasyon, pèt tè fètil ak vilnerabilite klimatik ogmante.
Depandans ekonomik ak asistans
KòzBaz pwodiksyon etwat, enpòtasyon wo, aksè limite ak kapital ak èd ki pafwa ranplase kapasite lokal.
KonsekansChòk ekstèn frape pi fò epi priyorite donatè ka domine plan nasyonal.
Pwojè san antretyen
KòzBidjè yo favorize konstriksyon, men yo neglije operasyon, fòmasyon ak reparasyon.
KonsekansEnvestisman pèdi valè epi kominote yo retounen nan menm bezwen yo.
Opportunities We Missed
Opòtinite rate yo pa sèlman bagay pou regrèt; yo ka tounen leson pou pwochen desizyon yo.
Modènize agrikilti
MomanPlizyè peryòd rekonstriksyon ak refòm riral.
Sa ki te ka fètIrigasyon, depo, kredi, rechèch ak aksè mache te ka bati sekirite alimantè.
Touris patrimwàn ak ekolojik
MomanLè patrimwàn istorik ak kòt peyi a te ka jwenn planifikasyon dirab.
Sa ki te ka fètSekirite, konsèvasyon ak antrepriz lokal te ka distribye plis revni nan rejyon yo.
[1] UNESCO: National History Park · [2] World Bank: Haiti overview
Edikasyon inivèsèl kalite
MomanApre 1986 ak nan chak gwo pwogram rekonstriksyon.
Sa ki te ka fètYon sistèm piblik solid an kreyòl ak franse te ka diminye inegalite epi prepare travayè kalifye.
[1] Constitute Project: Haiti 1987 · [2] World Bank: Haiti overview
Endistri ki ajoute valè
MomanFaz ouvèti komès ak devlopman zòn endistriyèl.
Sa ki te ka fètTransfòme rekòt ak matyè lokal te ka kreye djòb pi estab ak ekspòtasyon divèsifye.
Teknoloji ak sèvis dijital
MomanEkspansyon telefòn mobil, entènèt ak talan dyaspora a.
Sa ki te ka fètKoneksyon abòdab, idantite dijital ak fòmasyon te ka elaji sèvis ak antreprenarya.
Enèji fyab ak renouvlab
MomanChak refòm sektè elektrisite ak bese pri teknoloji solè.
Sa ki te ka fètRezo transparan ak mikwo-rezo te ka amelyore pwodiksyon, lekòl ak lopital.
Plan enfrastrikti alontèm
MomanApre siklòn, tranblemanntè ak gwo pakè asistans yo.
Sa ki te ka fètEstanda rezistan, kat risk ak fon antretyen te ka pwoteje envestisman.
Patenarya estriktire ak dyaspora
MomanChak vag migrasyon ak transfè konesans, kapital ak lajan.
Sa ki te ka fètMekanis klè pou envestisman ak sèvis piblik te ka depase depandans sou transfè prive.
Patenarya entènasyonal ki rann kont
MomanOkipasyon, misyon entènasyonal ak gwo peryòd èd.
Sa ki te ka fètLidèchip lokal, transparans ak transfè kapasite te ka bay plis rezilta dirab.
[1] Library of Congress: Haiti · [2] World Bank: Haiti overview · [3] BINUH
Rekonstriksyon apre katastwòf
MomanSitou apre tranblemanntè 2010 ak 2021 yo.
Sa ki te ka fètKowòdinasyon piblik, lojman an sekirite ak kontwòl kominotè te ka rebati pi jis.
Refòm demokratik
MomanApre 1986 ak nan chak tranzisyon politik.
Sa ki te ka fètEleksyon kredib, pati pwogramatik, jistis endepandan ak gouvènman lokal te ka konsolide demokrasi.
Why Have We Continued to Struggle?
Difikilte Ayiti yo soti nan yon melanj chay istorik, chwa politik, feblès enstitisyonèl ak chòk ekstèn.
Verified facts
Endamnite 1825 la
Anba menas fòs, Lafrans te egzije 150 milyon fran an 1825 pou rekonèt endepandans; kantite a te redui pita, men dèt la te peze sou finans peyi a pandan plizyè dizèn ane.
Izolasyon diplomatik
Pouvwa esklavajis ak kolonyal yo te pran tan pou rekonèt nouvo repiblik la epi yo te limite relasyon li.
[1] Encyclopaedia Britannica: Haitian Revolution · [2] Library of Congress: Haiti
Okipasyon Etazini
Etazini te okipe Ayiti soti 1915 rive 1934, li te kontwole finans ak administrasyon epi li te rankontre rezistans ame.
[1] Wikipedia: History of Haiti · [2] Library of Congress: Haiti
Diktati Duvalier yo
Soti 1957 rive 1986, rejim François ak Jean-Claude Duvalier yo te itilize represyon epi yo te febli lavi demokratik.
[1] Wikipedia: History of Haiti · [2] Library of Congress: Haiti
Katastwòf ak vilnerabilite
Tranblemanntè, siklòn ak epidemi frape yon peyi kote enfrastrikti ak kapasite leta deja limite.
Analysis
Sik enstitisyon fèb
Analiz: lè règ yo pa estab, aktè yo chèche pwoteksyon kout tèm; sa febli enstitisyon yo ankò.
Elit, eksklizyon ak responsablite pataje
Analiz: konsantrasyon pouvwa ak eksklizyon majorite a limite lejitimite; refòm mande responsablite nan leta, sektè prive ak sosyete sivil.
Entèvansyon san kapasite lokal
Analiz: asistans ki pa ranfòse enstitisyon lokal ka rezoud yon ijans pandan li kite depandans lan an plas.
Seksyon sa a separe enfòmasyon ki gen sous ak analiz ki ouvè pou deba.
Can We Govern Ourselves?
Wi. Defi grav pa pwouve enkapasite yon pèp; yo montre kondisyon gouvènans ki dwe bati, pwoteje ak mezire.
Enstitisyon pwofesyonèl
Rekritman sou merit, memwa administratif ak sèvis ki kontinye malgre chanjman politik.
Eta de dwa
Lalwa aplike pou tout moun, ak tribinal endepandan ak aksè ak jistis.
Responsablite sivik
Sitwayen yo respekte byen piblik, chèche enfòmasyon epi mande kont san vyolans.
Eleksyon kredib
Yon kalandriye posib, administrasyon endepandan ak rezilta ki ka verifye.
Transparans ak kontwòl
Bidjè, kontra ak rezilta piblik, ak sanksyon lè gen abi.
Gouvènman lokal
Resous ak otorite pi pre kominote yo, avèk kontwòl lokal.
Edikasyon
Aprantisaj de baz, fòmasyon pwofesyonèl ak edikasyon sivik aksesib.
Patisipasyon
Fanm, jèn, moun andeyò ak gwoup majinalize patisipe nan desizyon yo.
Endepandans ekonomik
Plis pwodiksyon lokal, taks jis ak finansman piblik ki pa depann sèlman de èd.
Sekirite anba lalwa
Lapolis pwofesyonèl, jistis fonksyonèl ak prevansyon kominotè.
Vizyon pataje
Objektif nasyonal ki siviv eleksyon epi ki mezire ak endikatè piblik.
Kapasite pou gouvène grandi lè règ yo pi fò pase moun, sèvis la pi enpòtan pase privilèj, epi rezilta yo vizib.
What We Do Next
Yon avni diferan mande aksyon ki ka mezire sou plizyè jenerasyon, pa yon sèl pwomès.
Goals across time horizons
5 ane
- Retabli sekirite legal sou koridò esansyèl ak pwoteje lekòl, lopital ak mache.
- Pibliye bidjè, kontra ak tablodbò rezilta chak trimès.
- Lanse pwogram nasyonal aprantisaj de baz, dlo, sanitasyon ak swen primè.
- Finanse antretyen wout, drenaj ak enfrastrikti piblik anvan nouvo pwojè.
10 ane
- Fè sèvis sivil la pwofesyonèl epi desantralize sèvis ak resous.
- Elaji elektrisite fyab, koneksyon dijital ak transpò ant rejyon yo.
- Double kapasite transfòmasyon agrikòl ak fòmasyon teknik ki lye ak travay.
- Mete sistèm prevansyon katastwòf ak estanda konstriksyon an aplikasyon.
25 ane
- Garanti edikasyon kalite ak swen esansyèl pou chak komin.
- Bati yon ekonomi divèsifye ki ekspòte pwodwi, konesans ak sèvis.
- Retabli basen vèsan yo, pwoteje kòt yo epi adapte vil yo ak klima.
- Fè tranzisyon demokratik regilye ak lapè tounen nòmal la.
Roles for every actor
Sitwayen
- Verifye enfòmasyon anvan pataje li.
- Patisipe nan òganizasyon lokal ak reyinyon piblik.
- Pwoteje byen piblik epi rapòte abi.
Gouvènman
- Bay sekirite ak sèvis san patipri.
- Pibliye depans ak rezilta yo.
- Ranfòse lajistis ak sèvis sivil.
Biznis
- Kreye travay desan epi peye taks ki dwe.
- Achte ak transfòme plis pwodwi lokal.
- Refize koripsyon ak eksplwatasyon.
Legliz ak kominote lafwa
- Anseye diyite, lapè ak responsablite.
- Pwoteje timoun ak moun vilnerab.
- Soutni medyasyon ak sèvis kominotè.
Lekòl
- Anseye istwa ak metòd kritik.
- Devlope kreyòl, franse, syans ak ladrès dijital.
- Fè sèvis sivik tounen pratik.
Òganizasyon
- Kowòdone olye yo repete menm pwojè.
- Pibliye finansman ak evalyasyon.
- Mete lidèchip kominotè devan.
Pwofesyonèl
- Bay tan pou mentorat ak sèvis piblik.
- Kenbe estanda etik ak teknik.
- Pataje done ak solisyon ki pwouve.
Jèn
- Òganize pwojè lokal ki rezoud yon bezwen reyèl.
- Aprann metye, teknoloji ak lidèchip sivik.
- Refize vyolans kòm chemen pou pouvwa.
Dyaspora
- Envesti ak objektif, règ ak mezi klè.
- Transfere konesans epi soutni enstitisyon, pa sèlman moun.
- Defann patenarya entènasyonal ki respekte lidèchip lokal.
Historical Timeline
- 1804
Endepandans
Ayiti deklare endepandans li apre viktwa revolisyon an.
- 1825
Òdonans ak endamnite Lafrans
Lafrans rekonèt Ayiti anba kondisyon yon endamnite 150 milyon fran, pita redui.
- 1915
Okipasyon Etazini kòmanse
Twoup ameriken antre Ayiti epi okipasyon an dire jouk 1934.
- 1934
Okipasyon an fini
Dènye twoup ameriken yo kite peyi a.
- 1957
François Duvalier pran pouvwa
Eleksyon li ouvri yon peryòd diktati dinastik ki dire jouk 1986.
- 1986
Fen rejim Duvalier
Jean-Claude Duvalier kite peyi a apre mobilizasyon popilè.
- 1987
Nouvo Konstitisyon
Konstitisyon an tabli dwa demokratik, separasyon pouvwa ak de lang ofisyèl.
- 2004
Bisantnè ak kriz politik
Nan ane bisantnè a, yon soulèvman ak depa Prezidan Aristide mennen nan yon lòt tranzisyon.
- 2010
Tranblemanntè devastatè
Tranblemanntè 12 janvye a lakòz gwo pèt imen ak destriksyon nan zòn Pòtoprens.
- 2021
Asasina prezidan ak lòt tranblemanntè
Prezidan Jovenel Moïse asasinen an jiyè; yon tranblemanntè frape sid peyi a an out.
- 2024
Konsèy Prezidansyèl Tranzisyon
Yon konsèy tranzisyon pran fonksyon nan mitan kriz sekirite ak enstitisyonèl la.
Your Reflection
A Final Message
Nou pa ka chanje sa ki pase, men nou ka etidye li onètman, pran responsablite epi òganize sa ki vini apre.
1804 te ban nou libète. Sa n ap bati apre a se responsablite nou.